Kayaç, bir ya da daha fazla mineralin bir araya gelmesiyle oluşmuş bütündür. Granit ve bazalt çeşitli minerallerden, kum taşı değişik özelliklerde kum boyutundaki tanelerin sıklaşmasından, mermer ve kuvarsit tek bir mineralden oluşmuş kayaçlardır.

Kaya, taş ya da kayaç bunlar eş anlamlı kelimelerdir. Halk arasında mineraller için de taş terimi kullanılır. Bu kavram karmaşasını ortadan kaldırmak için jeologlar kayaları kayaç olarak adlandırırlar.

Doğada 3 tür kayaç bulunur. Bunlar Tortul, Magmatik ve Metamorfik kayaçlardır. Magmatik kayaç yerin derinliklerinde bulunan çeşitli elementlerce zengin eriyik olan magmanın derinlerde ya da yüzeyde katılaşması sonucu oluşur. Metamorfik kayaçlar var olan magmatik ya da tortul kayacın yüksek sıcaklık ve basınç altında değişime uğraması sonucu oluşur. Tortul kayaçlar ise magmatik, metamorfik ya da tortul kayaçların ayrışması, aşınması ve bir çökelme havzasında birikmesi ve ardından taşlaşması sonucu oluşur. Magmatik ve metamorfik kayaçlar tüm yer yuvarının yüzde 95'ini meydana getirmesine karşın yer kabuğunun sadece yüzde 25'lik kısmını oluşturur.

Kayaçlar sürekli döngü halindedir. Bir magmatik kayaç sıcaklık ve/veya basınç altında metamorfik kayaca, metamorfik bir kayaç sıcaklıkla eriyerek magmaya ardından da magmatik kayaca, hem magmatik kayaç hemde metamorfik kayaç ayrışarak tortul kayaca dönüşür. Buna kayaç döngüsü adı verilir.

Kayaçlar oluşumları sırasındaki doğal ortamı yansıtan belgelerdir. Yer kabuğunun jeolojik gelişmesinin izleri kayaç üzerinde izlenmiştir. Bu nedenle onlar yer kabuğunun doğal belgeleri sayılır.

Bugün yeryüzünde hüküm süren fiziksel olaylar, akarsuların aşındırma ve taşıma etkileri, çöllerin ve denizlerin değişik bölgelerinde farklı tortulların çökertilmesi, yeryüzünün değişik iklim kuşaklarının bulunması gibi jeolojik olayla bütün yer tarihi boyunca hep aynı şekilde, aynı düzende oluşmuştur. Yani eski jeolojik devirlere ait kayaçların oluşumu bugün yeryüzünde hüküm süren fiziksel olayların ışığı altında yorumlanabilir. Böylece kayaçlar oluşumu sırasında mevcut olan doğal ortamı aynen yansıtırlar.

Konu başlıkları

değiştir Tortul kayaçlar

Su ve rüzgâr yeryüzünü deÄŸiÅŸtirebilir. Bu kuvvetler, kayaçları kırarak, küçük parçalara ayırır. Bu partiküller farklı yerlerde yerleÅŸirler. Buralarda, küçük parçacıklar toparlanarak, basınç altında çimentolaşıp daha büyük kayaçları meydana getirirler. Bu kayaçlar, genellikle suda oluÅŸur ve magmatik kayaçlardan daha yumuÅŸaktırlar. Tortul kayaçlar, birçok tabakaları meydana getirir ve fosilce zengindir. Tortul kayaçlar tüm yeryuvarının %5'ini, yer kabuÄŸunun ise yüzde 75'ini meydana getirir. Tortul kayaçların yüzde 95'i suda oluÅŸmuÅŸtur. Tortul kayaçların kırıntılı, organik ve kimyasal olmak üzere üç tipi vardır.

değiştir Kırıntılı tortul kayaçlar

Çeşitli büyüklükteki taş ve mineral parçalarda karalardaki ve denizlerdeki tortullaşma havzalarını çökelmeleriyle meydana gelen taneli kayaçlardır. Değişik boyuttaki taneleri birbirleriyle çimento maddeleriyle birleşmeleri sonucu çimentolu kayaçlar kum taşı, kireç taşı gibi taneleri birbirine bağlayarak madde bulunmadığından çimentosuz tortul kayaçlar oluşur. Kırıntılı tortul kayaçlar tane çapı 2 mm'den büyük ve çakıl, moloz, konglomera gibi kayaçlardır. 2 mm'den 0,2 mm'ye kadar olan kısma kum, karışık kum, kumtaşı, kuvarsit, gibi kayaçlardır. Tane çapı 0,2 mm'den 0,02 m^'ye kadar olan kısım mil ondan daha küçükler genellikle mil+kil şeklinde geçer. organik tortullar çeşitli bitki ve hayvan kalıntılarını, uzun zaman eşliğinde fosilleşip başkalaşmalarıyla oluşurlar. En uzun sürede oluşan kayaçlardan biridir. Özellikle bitki fosillerinin oluştuğu alanlarda yoğunlukta olmaktadırlar.

değiştir Organik Tortul Kayaçlar

Mercan, radiolaria, foraminifer ve sünger gibi kayaç yapıcı organizmaların çökelmesi sonucu oluşur. Kömür organik tortul kayaca örnektir.

değiştir Kimyasal tortul kayaçlar

Dolgun eriyiklerin çökelmesi sonucu meydana gelirler. MaÄŸaralardaki sarkıt ve dikitler, deniz kıyılarındaki kireçli ve demirli oolitler, kapalı göllerin kenarlarındaki tuz oluÅŸumları su kaynakları etrafındaki traverten oluÅŸumları %35'i kadar kireç taÅŸları oluÅŸturur. Kireç taÅŸları yapı taşı, stabilize malzeme, kireç yapımında ve döşemecilikte, çelik sanayiinde ve ilaç sanayiinde kullanılır.

değiştir Magmatik kayaçlar

ErimiÅŸ halde bulunan bir silikat hamuru durumunda olan maÄŸmanın yer kabuÄŸunun derinliklerinde yavaÅŸ yavaÅŸ veya yeryüzünde aniden soÄŸuması ile oluÅŸurlar. Bu kayaçlar genel olarak kristallerde oluÅŸmuÅŸ kütle halindeki kayaçlardır.Bu tür kayaçlar dünya üzerinde çok fazla deÄŸildir. Bu kayaçlar magmanın soÄŸuyarak katılaÅŸması sonucu meydana gelirler. Yer kabuÄŸunun yaklaşık olarak % 65'ini oluÅŸtururlar. Kökenlerini magma teÅŸkil ettiÄŸinden bunlara magmatik kayaç veya katılaşım kayaçları adı verilir.

değiştir Plutonik Kayaçlar (Derinlik kayaçları)

Bunlar yalnızca kayaçların boş kısımlarını dolduran kristallerde oluşmuş, iri kristalli kayaçlardır. Granit örnek verilebilir. Mağmanın soğuması ve katılaşması yavaş yavaş meydana geldiği için tam kristalli kayaçlardır.Kristalleşme dıştan içeriye doğru yavaş yavaş devam eder...

değiştir Volkanik kayaçlar (Yüzey kayaçları)

Bu kayaçlara yüzey kayaçları da denir. Bunlar yarı kristalli çoğu kez gözle görülebilen çeşitli kristaller, kristal olmayan genellikle camsı hamur içinde dağılmış serpilmiş durumda bulunurlar. Andezit ve bazalt örnek verilebilir.iç püskürük ve dış püskürük olarak 2 ye ayrılır iç püskürük:granit,siyanit,diyanit.dış püskürük:bazalt,andezit örnekleridir

değiştir Damar kayaçlar

Derinlik kayaçları ile yüzey kayaçları arasında bir geçiş safhasını oluşturur. Mikro kristallerdir. Diğer kayaçların yarık ve çatlaklarında yer alır. genellikle içeriği silikatlerden oluşur.


[[Media:Başkalaşım kayaçları

Tortul veya magmatik kayaçların sıcaklık, basınç, gerilme ve kimyasal aktivitesi olan sıvıların etkisiyle değişmeleri, başkalaşımları sonucu oluşurlar. Genellikle kristallerin şistozite gibi paralel yapılar oluşturmasıyla karateristiktirler. Metomorfizma yer kabuğunun derinliklerinde hüküm süren fiziksel ve kimyasal şartların etkisiyle kayaçlarda meydana gelen transformasyon olayıdır. Mineraller belirli bir sıcaklık ve basınç altında dengeli durumdadırlar. Eğer sıcaklık ve basınç değerlerinde bir artma veya değişme olmuşsa mineralde ,

değiştir Dış bağlantılar