Powieść (romans) – gatunek literatury pięknej, utwór narracyjny, opisujący zwykle rozbudowany ciąg zdarzeń.

Pierwsze powieści powstały już w czasach antycznych. W Grecji autorem powieści był m.in. Ksenofont z Efezu (Opowieści efeskie). Był to typ powieści awanturniczej i melodramatycznej. W Rzymie autorami powieści byli Petroniusz (Satyricon) i Apulejusz (Metamorfozy albo Złoty osioł). Dzieła ich operowały zróżnicowaną narracją, od opisu realistycznego po groteskę, przynosiły też bogate studium psychologiczne bohaterów.

Ogniwem w rozwoju gatunku był średniowieczny epos rycerski. W epoce renesansu ważną powieść, ujętą groteskowo dał François Rabelais (Gargantua i Pantagruel). W okresie baroku wybitną powieść napisał Miguel de Cervantes (Don Kichot). Okresem rozwoju gatunku było oświecenie, a potem XIX wiek.

Klasyczna powieść jest pisana prozą, w której występują liczne dialogi, opisy akcji i natury i jest podzielona na rozdziały liczące od kilku do kilkudziesięciu stron. Całość liczy od ok. 100 do ok. 500 stron maszynopisu. Klasyczna powieść posiada wszystkowiedzącego, anonimowego narratora i wielowątkową, liniową, chronologiczną fabułę. Wiele powieści, zwłaszcza współczesnych świadomie odchodzi od tego klasycznego schematu. Narrator posługuje się podstawowymi sposobami narracji, jak też innymi formami wypowiedzi np. dialogiem i mową zależną.

Franz Karl Stanzel zaproponował trzy podstawowe typy powieści, ze względu na rodzaj narracji, który to podział przyjął się dość powszechnie teorii literatury:

  • powieść auktorialna - w której narrator komentuje wydarzenia, ale miÄ™dzy nim a Å›wiatem przedstawionym istnieje dystans; narrator nie jest bohaterem, nie wystÄ™puje w Å›wiecie przedstawionym - w grupie tej mieÅ›ci siÄ™ powieść klasyczna
  • powieść pierwszoosobowa - w której narrator wystÄ™puje w Å›wiecie przedstawionym w tym samym miejscu i czasie, co bohaterowie oraz opowiada, co przeżyÅ‚ lub czego dowiedziaÅ‚ siÄ™ od innych; narrator jednak wie wiÄ™cej niż pozostali bohaterowie - jest to najczÄ™stsza forma powieÅ›ci autobiograficznej
  • powieść personalna - w której trudno wyczuć obecność narratora, gdyż czytelnik patrzy na akcjÄ™ oczami bohatera; brak w niej komentarzy do dziaÅ‚aÅ„ bohaterów, wystÄ™puje tylko opis ich zachowaÅ„ i myÅ›li.

Ze względu na formę występują następujące rodzaje powieści:

  • powieść epistolarna - pisanÄ… w formie zbioru listów
  • powieść dialogowa - pisana w formie czystego dialogu - bez fragmentów opisowych i czysto-narracyjnych
  • powieść rzeka - stanowiÄ…ca zbiór minipowieÅ›ci, pisanych w porzÄ…dku chronologicznym tworzÄ…cych jednÄ… caÅ‚ość
  • powieść szkatuÅ‚kowa - pisana w formie zbioru pozornie z sobÄ… niezwiÄ…zanych opowiadaÅ„ - np. opowiadajÄ…cych tÄ™ samÄ… historiÄ™ z punktu widzenia różnych narratorów, lub zbudowanej w formie "opowiadania w opowiadaniu".
  • strumieÅ„ Å›wiadomoÅ›ci - powieść nie opisujÄ…ca wydarzeÅ„ zewnÄ™trznych lecz stanowiÄ…ca "zapis myÅ›li"

Szczególnymi gatunkami powieści są:

  • powieść tendencyjna - pisana od poczÄ…tku w celu udowodnienia pewnej, narzuconej z góry tezy
  • powieść traktat - w której opisywane wydarzenia sÄ… wyÅ‚Ä…cznie pretekstem do przekazania treÅ›ci Å›wiatopoglÄ…dowo-filozoficznych
  • powieść edukacyjna - w której opisywane wydarzenia sÅ‚użą głównie do przekazania w przyjemnej formie okreÅ›lonego zasobu wiedzy
  • powieść parabola - w której opisywane wydarzenia sÄ… symbolicznÄ… formÄ… przedstawienia pewnej tezy, niezwiÄ…zanej bezpoÅ›rednio z samymi wydarzeniami
  • powieść biograficzna – biografia pisana w formie powieÅ›ci
  • powieść z kluczem - w której podobieÅ„stwo bohaterów do osób istniejÄ…cych, a niekiedy także poszczególnych zdarzeÅ„ do wydarzeÅ„ zachodzÄ…cych w rzeczywistoÅ›ci jest zamierzone (np. powieść Leopolda Tyrmanda Å»ycie towarzyskie i uczuciowe).

Ze względu na zakres tematyczny, rozróżnia się następujące gatunki powieści:

edytuj Zobacz też

Wikisłownik
Zobacz hasÅ‚o powieść w WikisÅ‚owniku