De Katholieke Universiteit Leuven werd opgericht in 1425 en is de oudste universiteit van de Lage Landen.
De Universiteit Leiden werd opgericht in 1575 en is de oudste universiteit van Nederland.

Een universiteit is een instelling voor hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek en die academische opleidingen verzorgt en academische titels verleent.

Nederlandse en Vlaamse Universiteiten bieden tegenwoordig onder meer bachelor- en master-opleidingen, en geven onderdak aan onderzoeksscholen en onderzoekinstituten.

Inhoud

bewerk Algemeen

Het woord universiteit is afgeleid van het Latijnse universitas magistrorum et scholarium, wat ongeveer "gemeenschap van onderwijzers en academici" betekent. De universiteiten, zoals we die vandaag de dag kennen, hebben hun oorsprong in de late middeleeuwen. De eerste Europese universiteit werd opgericht in 1088 in de Italiaanse stad Bologna.

Universiteiten die door de staat worden ingericht zijn "openbare" (Nederland) of "gemeenschaps"- (Vlaanderen) universiteiten. Andere universiteiten zijn dan "bijzondere" (Nederland) of "vrije" (Vlaanderen) universiteiten. Hierbij kan de naamgeving verwarrend zijn: zo is de Vrije Universiteit Brussel een pluralistische universiteit, terwijl de Vrije Universiteit in Amsterdam een christelijke, protestantse universiteit is. De Universiteit Antwerpen is een pluralistische universiteit, opgericht bij decreet door het Vlaams Parlement en ontstaan uit een fusie van voorheen gemeenschaps-, katholieke en pluralistische universitaire instellingen.

bewerk Geschiedenis

Atheense school, Rafaël (1509).

Al in de Klassieke oudheid waren er na het elementaire onderwijs in rekenen en schrijven hogere opleidingen die je kon volgen als je er voor wilde betalen. Dat was overigens alleen weggelegd voor kinderen of gunstelingen van aristocraten en rijke kooplieden. Meestal ging men in de leer bij een filosoof, redenaar of grammaticus die er voor hun levensonderhoud een privé-klasje op na hielden.

In de tijd van het Hellenisme ontstonden er instituten die met een moderne universiteit te vergelijken zijn. Bekend waren de filosofenscholen van Athene en het Mouseion van Alexandrië met de beroemde bibliotheek. In de tijd van het Romeinse Rijk waren er ook soortgelijke instituten in andere streken zoals in Noord-Afrika Carthago, in Italië Rome en Massilia in de Provence. Het Romeinse Rijk werd in de vierde eeuw gesplitst in een oost- en westdeel en na de val van het West-Romeinse Rijk was seculier hoger onderwijs in West-Europa grotendeels verdwenen en alleen voorbehouden aan de geestelijkheid. Ook in het overblijvende Oost-Romeinse Rijk verdween grotendeels de interesse in niet-godsdienstige studie.

Bij de expansie van de jonge islam was aanvankelijk grote belangstelling voor de vroegere Griekse wetenschap en filosofie. In Bagdad, Caïro (Al-Azhar) en Córdoba ontstonden belangrijke universiteiten. Vooral Córdoba trok ook veel Europese geleerden om er te studeren en te onderwijzen.

Impressie van Europa's oudste universiteit, de Universiteit van Bologna, Italië.

De eerste Europese middeleeuwse universiteiten werden opgericht naar voorbeeld van die van Córdoba, in 1088 in Italië (Bologna) en in Frankrijk (Montpellier) voor de studie van rechten, medicijnen en theologie. In 1409 werd de universiteit van Aix-en-Provence gesticht door Lodewijk II van Anjou. Al snel werden er universiteiten opgericht in Engeland en Midden- en Oost-Europa. Later volgde ook Scandinavië.

In Europa gingen jonge mannen naar de universiteit als ze de studie van het Trivium hadden afgerond, de voorbereidende richtingen grammatica, retoriek en logica, en het Quadrivium, dat bestond uit rekenkunde, meetkunde, muziek en astronomie. Dit was trouwens al het lesprogramma in de Romeinse tijd.

In de Vroegmoderne tijd na de Middeleeuwen werden er talloze universiteiten opgericht in vrijwel alle grote steden en breidde onder invloed van de wetenschappelijke revolutie het aantal studierichtingen zich gestaag uit. Dit proces is tegenwoordig nog steeds aan de gang.

bewerk Buiten Europa

Stupa van Sariputta in Nalanda. Nālandā betekende universiteit in het oude India

In Azië waren ook al lange tijd universiteiten. Veelal waren deze evenals in Europa gelieerd aan een bepaalde godsdienst of tempel. Vooral de Tibetaanse kloosters waren vermaard om hun onderwijsmogelijkheden dat getalenteerde monniken en belangstellenden daar konden gaan volgen.

De belangrijkste Aziatische universiteit in de Oudheid was die van Nalanda, in Bihar, India, waar o.a. de bekende boeddhistische filosoof uit de 2e eeuw na Chr. Nagarjuna les gaf.

In het middeleeuwse China was het gebruikelijk dat de bestuurlijke elite, de mandarijnen, een zware opleiding kregen en ter afsluiting een 'staatsexamen' moesten afleggen. Deze opleidingen waren op Taoïstische en Confuciaanse leest geschoeid.

bewerk In Nederland en België

Voordat er in de Lage Landen universiteiten waren, ging men voor een studie naar de universiteiten van Parijs (de Sorbonne), Keulen, Oxford of naar één van de vele in Italië.

De oudste universiteit van de Lage Landen is die van Leuven: de Katholieke Universiteit Leuven. Zij werd op 9 december 1425 door paus Martinus V opgericht. In Nederland werd de eerste universiteit in 1575 (Universiteit van Leiden) opgericht door Willem van Oranje toen door de Nederlandse Opstand studie in Leuven, de centrale universiteit van de Lage Landen, bemoeilijkt werd.

De jongste universiteit van België is die van Hasselt, de Universiteit Hasselt. Op 3 september 1973 werd de universiteit onder de naam Limburgs Universitair Centrum (LUC) in gebruik genomen. Universiteit Hasselt heeft campussen in Hasselt en in Diepenbeek. De Universiteit Hasselt en de Universiteit Maastricht bieden samen enkele studierichtingen aan in de Transnationale Universiteit Limburg (tUL).

bewerk Recente ontwikkelingen

Sinds een decennium of twee is het belang van onderzoek in de activiteiten van de universiteiten enorm toegenomen, waar voorheen vooral de onderwijstaken belangrijk waren. De internationale druk van "publish or perish" is hier ongetwijfeld niet vreemd aan.

De praktijk van peer review, waarbij de ene wetenschapper het werk van de andere bekritiseert en zo dat werk helpt te verbeteren, blijft fundamenteel bij het publiceren van onderzoeksresultaten, maar de absolute waarde ervan lijkt steeds meer af te nemen: het is belangrijker voor een onderzoeker dat zijn werk gepubliceerd en geciteerd wordt, dan dat de inhoud van dat werk echt het best mogelijke is. Steeds meer hangt de carrière van een onderzoeker af van het tellen van publicaties en citaties, en niet van de echte inhoud van zijn onderzoek.

De organisatievormen van de Nederlandstalige en Europese universiteiten zijn de laatste decennia grondig aan het veranderen.

  • In Nederland zijn onderwijs en onderzoek doorgaans organisatorisch ontkoppeld,
  • Onderwijsinstituten en onderzoekinstituten zijn opgericht, die "programma's" managen op de beide gebieden,
  • en overal in Europa is een Bachelor-masterstructuur geïntroduceerd die in alle centrale aspecten aan landelijke en Europese normen moet voldoen.

Opleidingen en onderzoeksprogramma's zijn onderworpen aan visitatie-, evaluatie- en accreditatiemechanismen en in dat verband beoordeeld op basis van door het hogere gezag vastgestelde criteria, zgn. "indicatoren". De Nederlandse Onderwijsraad merkt op: "Volgens de Nederlandse regering zijn de voordelen van accreditatie: een grotere eenduidigheid in het kwaliteitsoordeel, een onafhankelijker positionering van het kwaliteitsoordeel en een grotere variëteit omdat verschillende organisaties de visitaties kunnen uitvoeren."[1] Op al deze hervormingen is wel enige kritiek geuit in Nederland en Vlaanderen.[2]

bewerk Universiteit: onderwerpen

De belangrijkste taken van de universiteit zijn het verschaffen van wetenschappelijk onderwijs en de uitvoering van onderzoek. Hier volgt een bespreken van deze en aanverwante onderwerpen.

bewerk Academische gemeenschap

De universiteit met al haar medewerkers, studenten en onderzoekers vormt een academische gemeenschap.

Zie ook:

bewerk Onderwijs

Het hoger onderwijs aan de universiteit start na het voortgezet onderwijs in Nederland of na het secundair onderwijs in Vlaanderen. Het hoger onderwijs kent sinds de Bolognaverklaring in 1999 een tweeledige structuur: drie of vier jaar Bachelor opleiding, al dan niet gevolgd door één of twee jaren Master opleiding.

Onderwijsbeurzen

Er zijn in Nederland diverse onderwijsbeurzen waar scholieren zich kunnen voorbereiden op de te volgen vervolgstudie aan een universiteit. Enkele beurzen zijn onder andere:

In Vlaanderen worden deze beurzen minder commercieel opgevat, want georganiseerd door het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming als "SID-In".

Open dag of abituriëntendagen

Jaarlijks houden de Nederlandse universiteiten een open dag. Toekomstige studenten kunnen zich dan oriënteren op een opleiding en kennismaken met de universiteit en de docenten.
In Vlaanderen wordt dit "abituriëntendagen" genoemd. Ze worden ook meer gespreid gehouden. Soms zijn het niet alleen kennismakingsdagen met de opleiding, maar ook informatiedagen over financiële aspecten, het studentenleven, etc. Ook hebben aankomende studenten dikwijls de kans om lessen en practica bij te wonen, en zijn er speciale info-momenten voor ouders.

bewerk Onderzoek

Zie onderzoek voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

bewerk Studenten

Een student is iemand die een studie volgt aan het hoger onderwijs, dat wil zeggen aan een universiteit of in Nederland aan een Hoger beroepsonderwijs (HBO), in België aan een Hogeschool en in de Verenigde Staten aan een College.

Iedereen die succesvol een opleiding heeft afgerond in het hoger onderwijs is gerechtigd tot het voeren van een academische titel in de eigen naam. De titels worden verkregen van rechtswege en iemand mag de titel alleen voeren indien men deze daadwerkelijk heeft gekregen. Het onjuist voeren ervan is strafbaar.

bewerk Wetenschappelijke promotie

Een wetenschappelijke promotie in academische zin is het behalen van de academische graad van doctor door het schrijven en publiekelijk verdedigen van een proefschrift, al dan niet met stellingen aan een universiteit, of althans onder supervisie van een hoogleraar die als promotor optreedt. Degene die gaat promoveren wordt in Nederland een promovendus en in Vlaanderen een doctorandus genoemd.

bewerk Soorten universiteiten

bewerk Universiteiten in Nederland

De universiteiten van Nederland zijn,[3] in volgorde van oorspronkelijke oprichtingsdatum:

Universiteit van Amsterdam aan de Grimburgwal.
Militair
Koninklijke Militaire Academie in Kasteel van Breda.
Nederlandse Antillen
Voormalige Universiteiten in Nederland

bewerk Universiteiten in België

De Nederlandstalige universiteiten zijn (in alfabetische volgorde):

Kasteel Arenberg deel van de Katholieke Universiteit Leuven

De Franstalige universiteiten in België hebben zich gegroepeerd (vanaf 2007-2008) in drie "Académies universitaires". Een schaalvergroting in functie van de gewijzigde subsidieregeling door de Franse gemeenschap.

Hoofdgebouw van Université Libre de Bruxelles.

Erkend als academische hogere onderwijsinstellingen (met doctoraatsopleiding) zijn ook:

Specialisatie na een universitaire opleiding in het voortgezet universitair onderwijs in:

Militair

De Koninklijke Militaire School in Brussel [6]

bewerk Transnationaal (Nederlands-Vlaams)

bewerk Overig

bewerk Universiteiten internationaal

Door de Sjanghai Jiao Tong Universiteit worden sinds 2003 ranglijsten opgemaakt van universiteiten wereldwijd. Belangrijkste criteria zijn: het aantal malen dat publicaties van wetenschappers per universiteit worden geciteerd, het aantal publicaties en het aantal onderscheidingen. Nederland is in de top-100 van deze lijst vertegenwoordigd door twee universiteiten: die van Utrecht en Leiden. Gent, Leuven en Brussel worden geclasseerd tussen 100 en 150, evenals Groningen en Amsterdam.[9]. Overigens wordt 54% van de top-100 in deze ranglijst bezet door Amerikaanse universiteiten, met Harvard, Stanford en Berkeley als de top-3. De Engelse universiteiten Cambridge en Oxford bezetten resp. plaats 4 en 10.

Zie ook de lijst van universiteiten

bewerk Organisatie universiteit

Een universiteit bestaat uit faculteiten, die weer kunnen zijn onderverdeeld in vakgroepen, departementen en studierichtingen.

Associaties in Vlaanderen
Rond de vijf grote universiteiten in Vlaanderen bestaan associaties, waarbij samen met hogescholen doctoraatsopleidingen worden aangeboden. Alleen de Katholieke Universiteit Brussel heeft geen afzonderlijke associatie.
Bevoegd gezag
Een universiteit wordt in Nederland bestuurd door een rector magnificus, die wordt bijgestaan door onder andere een college van bestuur, een medezeggenschapsraad, en een secretariaat.
Faculteit
Een faculteit is een bestuurlijke eenheid binnen het Hoger Onderwijs. Hierin zijn onderwijs- en onderzoekstaken ondergebracht. Een faculteit kan weer verder zijn onderverdeeld in subfaculteiten, departementen of instituten en vakgroepen. Een vakgroep is de kleinste bestuurlijke onderdeel van een faculteit.
Mogelijke faculteiten (hoofdstudierichtingen) zijn rechten (rechtsgeleerdheid), economie (economische wetenschappen), (politieke en) sociale wetenschappen, psychologie/pedagogiek, geneeskunde of medicijnen, wijsbegeerte en letteren, theologie en (natuur-)wetenschappen.
In Nederland zijn er afzonderlijke technische universiteiten en de landbouwuniversiteit. In Vlaanderen zijn dat de faculteiten ingenieurswetenschappen en de landbouwkunde aan de grote universiteiten.
Departementen en vakgroepen
Een vakgroep is een coherente verzameling kennisgebieden. Wordt tegenwoordig ook wel aangeduid als basiseenheid. In sommige Vlaamse universiteiten gebruikt men de term "Departement".
Studierichting
Een studierichting is een coherente verzameling vakken die een student kan volgen. Het wordt niet altijd in dezelfde betekenis gebruikt, omdat sinds de invoering van het bachelor-master stelsel (BaMa) in 2002, gelijktijdig met de introductie van het systeem van accreditatie, de wet nog slechts "opleidingen" kent. Een universitaire studie bestaat sindsdien uit een bachelor- en een masteropleiding. Vaak heeft de student na het behalen van een bachelordiploma de keuze uit vele masteropleidingen om de studie af te ronden. Dat kan ook aan andere universiteiten en in het buitenland. Alle geaccrediteerde opleidingen (bachelor en master) worden in Nederland, door de overheid gepubliceerd in het CROHO (Centraal Register Opleidingen Hoger Onderwijs).
Accreditatie
Accreditatie in het hoger onderwijs is het erkennen van de naar officiële criteria gemeten deugdelijkheid van een opleiding. Zo op Nederlands-Vlaams niveau door de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie, en op Europees niveau door het European Quality Improvement System.
Internationale instituten
Voorts zijn in Nederland en België nog diverse andere universitaire instituten gevestigd veelal vanuit het buitenland (met name Verenigde Staten) geadministreerd en vaak verbonden aan dan wel gehuisvest bij Nederlandse en Belgische instellingen voor Hoger en Wetenschappelijk Onderwijs.

bewerk Zie ook

Portaal:Portalenoverzicht
 Portaal Onderwijs
Lijsten
Overige onderwerpen

bewerk Referenties en voetnoten

  1. ^ Uitleg over recente organisatieverandering en accreditatie:
  2. ^ Kritieken op recente organisatieverandering:
  3. ^ Het Hogeronderwijsregister publiceert de door de overheid erkende instellingen en opleidingen online
  4. ^ De Koninklijke Militaire Academie (KMA) is recentelijk organisatorisch gefuseerd met het Koninklijk Instituut voor de Marine (KIM), het Instituut Defensie Leergangen (IDL), de Faculteit Militaire Wetenschappen, de Leergang Topmanagement Defensie, het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) en de HRM Academie (Human Resource Management Academie) tot de Nederlandse Defensie Academie (NLDA). De verschillende onderdelen hebben overigens hun naam behouden.
  5. ^ De Katholieke Universiteit Leuven heeft een campus in Kortrijk, de Katholieke Universiteit Leuven Campus Kortrijk (KULAK)
  6. ^ De Koninklijke Militaire School in Brussel valt niet onder de bevoegdheid van de Vlaamse Gemeenschap maar de opleidingen en diploma's van deze instelling worden wel in Vlaanderen erkend als academisch.
  7. ^ Deze werd bij verdrag opgericht door Nederland en Vlaanderen en is dus een binationale instelling. In Vlaanderen is het een ambtshalve geregistreerde instelling en maakt, via de Universiteit Hasselt, deel uit van de groep van de Vlaamse universiteiten. In Nederland is het een aangewezen instelling.
  8. ^ De Open Universiteit is ten behoeve van afstandsonderwijs op Hoger en Wetenschappelijk Onderwijs-niveau met als hoofdzetel Heerlen (Limburg) (Nederland) en circa 18 studiecentra in Nederland en Vlaanderen, veelal gevestigd op campussen of in gebouwen van bestaande universiteiten en hogescholen.
  9. ^ Academic Ranking of World Universities - 2008

bewerk Externe links

Universiteiten in België

Nederlandstalig: Universiteit Antwerpen | Katholieke Universiteit Brussel | Vrije Universiteit Brussel | Universiteit Gent | Universiteit Hasselt | Katholieke Universiteit Leuven (incl. K.U.Leuven Campus Kortrijk)

Franstalig: Faculté polytechnique de Mons | Facultés universitaires catholiques de Mons | Université de Namur | Faculté universitaire des sciences agronomiques de Gembloux | Facultés Universitaires Saint-Louis à Bruxelles | Université catholique de Louvain | Université Libre de Bruxelles | Université de Liège | Université de Mons-Hainaut

Andere erkende academische instellingen: Evangelische Theologische Faculteit | Faculteit voor protestantse godgeleerdheid | Faculteit voor Vergelijkende Godsdienstwetenschappen

Postuniversitair: Europacollege Brugge | Prins Leopold Instituut voor Tropische Geneeskunde | Vlerick Leuven Gent Management School

Militair: Koninklijke Militaire School

Grensoverstijgende universiteiten: transnationale Universiteit Limburg

Universiteiten in Nederland

Bekostigd: Erasmus Universiteit Rotterdam | Open Universiteit Nederland | Radboud Universiteit Nijmegen | Rijksuniversiteit Groningen | Technische Universiteit Delft | Technische Universiteit Eindhoven | Universiteit van Amsterdam | Universiteit Leiden | Universiteit Maastricht | Universiteit Twente | Universiteit Utrecht | Universiteit van Tilburg | Vrije Universiteit | Wageningen Universiteit

Aangewezen: Katholieke Theologische Universiteit | Nyenrode Business Universiteit | Protestantse Theologische Universiteit vestiging Kampen | Theologische Universiteit Apeldoorn | Theologische Universiteit Kampen (Broederweg) | Universiteit voor Humanistiek | Universiteit Nimbas

Grensoverstijgende universiteiten: transnationale Universiteit Limburg

Voormalige universiteiten: Universiteit van Harderwijk | Universiteit van Franeker