Syncretisme is een poging om uiteenliggende of tegengestelde geloven en religies met elkaar te combineren. Een equivalent woord kan zijn fusie, of hybridisatie.
Het syncretisme is ook de samengroeiing en versmelting, onder andere van wereldbeschouwingen van verschillende herkomst, zonder dat er echte samenvattende beschouwing wordt bereikt; ook in taalvormen of muziek kan syncretisme worden nagestreefd. Het syncretisme veronderstelt een onderliggende eenheid.
Behoudende aanhangers van godsdiensten die zich op een onfeilbare openbaring beroepen zoals het jodendom, de islam en het christendom, trachten veelal vreemde religieuze elementen uit hun geloof te weren; dit in tegenstelling tot meer vrijzinnige aanhangers, die ze verwelkomen of er althans geen gevaar in zien. Het nastreven van orthodoxie kan echter niet altijd voorkomen dat syncretische elementen het godsdienstig denken binnenkomen. Vaak is dit een ongemerkt proces.
Inhoud |
bewerk Etymologie
Het woord syncretisme komt via het Latijnse syncretismus uit het Griekse συνκρητισμός (synkretismos) hetgeen betekent dat twee partijen een verdrag sluiten tegen een derde partij. De term is voor het eerst gebruikt door Plutarchus, om het eenheidsfront van de Kretenzers aan te duiden, die onderling verdeeld waren, maar zich aaneensloten om zich samen tegen vreemdelingen te kunnen verweren.
Het woord raakte in deze betekenis in onbruik, totdat Erasmus het gebruikte in zijn Adages, gepubliceerd in 1518. Erasmus verwees daarbij expliciet naar Plutarchus.
bewerk Syncretisme in het Hellenisme
Syncretisme was een essentieel aspect van het Griekse heidendom. De hellenistische cultuur in dat tijdperk, na de periode van Alexander de Grote, was syncretisch, namelijk een mengsel van Perzische, Anatolische, Egyptische en uiteindelijk ook van Etruskische en Romeinse invloeden. Zo werd de Egyptische god Amon ontwikkeld naar de Hellenistische Zeus Ammon, nadat Alexander de Grote in de woestijn het orakel van Amon zocht te Siwa.
bewerk Syncretisme in Rome
Ook de Romeinen, die zichzelf zagen als erfgenamen van andere beschavingen, vermengden de Griekse goden met soortgelijke godheden uit de Etruskisch of Romeinse tradities. De Romeinen verwelkomden ook Egyptische goden in hun stad zoals Serapis en Isis, en de Persische Mithras. Zie ook Mars. Mars werd vooral met veel Gallische goden gefuseerd.
bewerk Christelijk syncretisme
Het opkomend christendom bracht haar boodschap door bestaande begrippen te gebruiken, waarvan er een aantal afkomstig waren uit de Griekse en andere heidense beschavingen. Volgens sommigen werden diverse heidense elementen rechtstreeks overgenomen. Een voorbeeld: toen de christelijke missionarissen in West-Europa kwamen, trachtten ze de bekering zo vlot mogelijk te laten verlopen. Zo werd de eik door de Germanen als een god aanbeden; om de devotionele volkstoeloop bij de eiken op te vangen zetten de missionarissen bijvoorbeeld een mariabeeld en -kapelletje in de bomen zodat de bevolking daar verder kon blijven bidden.. maar dan op een christelijke manier. Voor een opsomming van de feiten in deze theorie: zie christendom en syncretisme.
bewerk Syncretisme in Azië
Binnen het boeddhisme is syncretisme geen taboe. Het Tibetaanse boeddhisme nam veel plaatselijke goden en gebruiken over. Ook het taoïsme is openlijk syncretisch. Aan het taoïstische pantheon, de godenverzameling, worden goden toegevoegd wanneer het volk deze figuren lange tijd heeft vereerd.
Een opmerkelijk voorbeeld van een syncretisch godsdienstig element is te vinden in Vietnam waar ook Mickey Mouse een plek in het pantheon van een boeddhistische sekte kreeg.
bewerk Modern syncretisme
In de 20e eeuw kwamen diverse religieuze bewegingen op gang die een combinatie van elementen uit verschillende godsdienstige tradities en geloofsuitspraken nastreefden, al dan niet bewust. Voorbeelden zouden te vinden zijn binnen de new age-beweging, de Wereldraad van Kerken en het "Messiasbelijdend jodendom".